آندومتریوز یا endometriosis به عنوان یک اختلال رحمی دردناک شناخته می شود. در این عارضه بافتی مشابه با بافت داخلی رحم، در خارج از رحم شروع به رشد می کند و تخمدان ها بافت پوشاننده لگن و لوله های فالوپ را درگیر می کنند. خانم هایی که دچار این عارض هستند خون ریزی های شدیدی را تجربه می کنند و اگر نسبت درمان آن سهل انگاری کنند با کیست هایی به نام اندومتریوما مواجه می شوند. اهمیت این اختلال و درمان آن به قدری زیاد است که تصمیم گرفتیم این مطلب را به بررسی آن اختصاص دهیم. تمام موارد مندرج در مطلب پیش رو، بعد از تحقیقات فراوان از منابع معتبر جمع آوری و ارائه شده است.
بیماری اندومتریوز رحم
اندومتریوز جزو بیماری های رایج زنانه محسوب می شود و به بافتی اتلاق می شود که در خارج از رحم رشد می کند. علت های مختلفی برای ایجاد این بیماری معرفی شده اما متداول ترین آن ها برگشت خون قاعدگی، برداشتن رحم، ریخته شدن سلول های آندومتر به حفره لگن (به دلیل برش جراحی) ، اختلال در سیستم ایمنی می باشد. در اغلب مواقع شاهد هستیم که این بیماری بدون علامت است و همین امر سبب می شود که تشخیص آن با تاخیر انجام شود.
هنگامی که قاعدگی اتفاق می افتد شما در حال تجزیه و دفع بافت آندومتر رحمی هستید. اما زمانی که شما به عارضه اندومتریوز دچار هستید و یک بافت در خارج از رحم در حال رشد می باشد، بر روی مثانه، روده جایگزین و تخمدان ها تاثیر می گذارد. عدم تشخیص یا تشخیص دیرهنگام باعث می شود که کیست هایی پر از خون تشکیل شوند و تخمدان ها و اطراف حفره لگن درگیر شوند. این کیست ها آندومتریما نامیده می شوند.
اندومتریوزی که در تخمدان تشکیل می شود رفتار متفاوتی با اندومتر طبیعی در رحم دارد و معمولا در طول دوره پریودی باعث درد و تحریک اندام های لگن می شود. عدم درمان به موقع آن معضلاتی مانند چسبندگی در لگن، تاباروری و … را به همراه خواهد داشت.
آیا آندومتریوز سرطان است؟
اگر بخواهیم واقع بینانه به این عارضه نگاه کنیم باید بگوییم که نوعی سرطان خوش خیم است و کشنده نیست. پس اگر پزشک این عارضه را برای شما تشخیص داد نباید نگران شوید و تصور کنید که روزهای پایانی عمر خود را سپری می کنید. بلکه اغلب کیست هایی که در ناحیه رحم و تخمدان ایجاد می شوند خوش خیم هستند و به راحتی توسط روش های درمانی مختلف، از بین می روند. ناگفته نماند که تاکنون نمونه های بدخیم این عارضه نیز شناسایی شده اند اما با تشخیص زودهنگام، جان بیمار نجات پیدا کرده است.
معمولا بدخیمی این بیماری توسط روش هایی همچون آزمایش خون، سونوگرافی و MRI تشخیص داده می شود. عمل جراحی برای برداشتن این عارضه به صورت لاپاراسکوپی است. زیرا ضایعاتی که این بیماری ایجاد می شود باید توسط میکروسکوپ رصد شده و برداشته شوند تا آناتومی بدن به شکل اولیه خود برگردد. پزشکان متخصص به هیچ عنوان عمل باز را برای درمان اندومتریوز توصیه نمی کنند.
نکته بسیار مهمی که باید مدنظر قرار دهید این است که در ابتدا، پزشک به سراغ دارودرمانی می رود و تلاش می کند تا احتمال عمل جراحی را کاهش دهد. این عمل ریسک زیادی دارد و جزو اعمال جراحی سنگین محسوب می شود. بیمار بعد از اتمام عمل جراحی و بهبود، باید هر 3 ماه یکبار به پزشک مراجعه کرده و وضعیت سلامتی خود را ارزیابی کند. این چکاپ ها در سال دوم به هر 4 ماه یکبار می رسد.
علائم اندومتریوز
- قاعدگی بازگشتی: در قاعدگی برگشتی شاهد هستیم که سلول های آندومتر به جای آنکه از بدن خارج شوند، از راه لوله های فالوپ به درون حفره لگن جریان پیدا می کنند و به سطوح اندام های لگن و دیواره های آن می چسبند. سپس در آن ها رشد کرده و با هر چرخه قاعدگی، ضخیم تر شده و خونریزی می کنند.
- تغییر شکل سلول های صفاقی: سلول های صفاقی سلول هایی هستند که در قسمت داخلی شکم قرار گرفته اند. عواملی همچون سیستم ایمنی بدن، هورمون ها و … باعث می شوند تا این سلول ها شبیه به سلول های آندومتریوز شوند.
- دگرگونی سلول های جنینی: سلول های جنینی سلول هایی هستند که در مراحل اولیه رشد می باشند. هورمون هایی مانند استروژن باعث می شوند که این سلول ها به سلول های اندومتریوز شبیه شوند.
- اسکار جراحی: بعد از انجام جراحی هایی مانند سزارین، هیسترکتومی و … ممکن است سلول های آندومتر به محل برش متصل شوند و به فضای خارجی رحم دسترسی پیدا کنند.
- انتقال سلول های آندومتر: سیستم مایع بافتی ( لنفاوی) یا رگ های خونی می توانند سلول های آندومتر را به بخش های دیگر بدن منتقل کنند.
- مختل شدن سیستم ایمنی بدن: اگر بدن یک شخص، دچار اختلال در سیستم ایمنی باشد ممکن است نتواند بافت شبیه آندومتر که در خارج از رحم رشد می کند را تشخیص داده و از بین ببرد.
آیا آندومتریوز باعث مرگ می شود؟
همان طور که اشاره کردیم این عارضه خوش خیم است و اگر به موقع تشخیص داده شود به راحتی درمان شده و جان افراد را تهدید نمی کند. قطعا با تشخیص دیرهنگام و سهل انگاری در درمان، شاهد بدخیم شدن و در نهایت انتخاب روش های سنگین جراحی خواهیم بود که ریسک های بسیار زیادی برای افراد به دنبال خواهد داشت.
درمان آندومتریوز
روش هایی که برای درمان این عارضه وجود دارد شامل دارو درمانی و عمل جراحی است. روشی که پزشک انتخاب می کند به عوامل متعددی از جمله علائم بیمار، شدت عارضه، وضعیت بارداری و … بستگی دارد. اما اغلب پزشکان ابتدا دارو درمانی را امتحان می کنند و اگر بدن بیمار به این روش پاسخ نداد به سراغ انواع روش های جراحی می شوند.
1- هورمون درمانی
در هورمون درمانی از قرص های ضدبارداری استفاده می شود. افزایش یا کاهش هورمون ها در طول دوره پریودی باعث ضخیم شدن، تجزیه و در نهایت خونریزی کاشت های اندومتر می شود. این داروها رشد بافت اندومتر را کند می شود و از کاشت جدید آن جلوگیری خواهد کرد.
2- داروهای ضد درد
در برخی از مواقع شاهد هستیم که پزشک متخصص، هورمون درمانی را همراه با مصرف مسکن ها توصیه می کند. داروهای ضد التهابی مانند ناپروکسن، ایبوپروفن و … که جزو داروهای غیر استروئیدی هستند برای تسکین قاعدگی های دردناک ناشی از اندومتریوز موثر می باشند.
3- جراحی های محافظه کارانه
اگر یک خانم به عارضه اندومتریوز مبتلا شده اما در تلاش برای بارداری می باشد باید عمل جراحی به صورت محافظه کارانه بر روی او انجام شود. در این روش از لاپاراسکوپی بدون نیاز به جراحی باز شکمی استفاده می شود و هیچ آسیبی به رحم و تخمدان وارد نخواهد شد.
4- درمان های مربوط به باروری
در برخی از مواقع آندومتریوز باعث بروز مشکل در بارداری می شود. در این شرایط ممکن است پزشک از روش هایی مانند تحریک تخمدان به منظور تخمک گذاری بیشتر، لقاح آزمایشگاهی و … استفاده کند و تشخیص هر کدام از این روش ها بر عهده اوست.
5- هیسترکتومی با برداشتن تخمدانها
طبق آخرین تحقیقات، هیسترکتومی (برداشتن رحم) و اوفورکتومی (برداشتن تخمدان) به عنوان موثرترین روش درمانی شناخته می شود. اما اگر یک خانم در سن باداری باشد پزشک تمام تلاش خود را می کند تا از این روش استفاده نکند تا قدرت باروری خانم حفظ شود. هنگامی که تخمدان برداشته شود هورمون های مربوطه کاهش پیدا می کنند و فرد یائسه می شود. قطعا یائسگی زودرس مشکلاتی همچون بیماری های قلبی عروقی و برخی شرایط متابولیک را به همراه دارد.
این نکته لازم به ذکر است که بهراد رویش رویان با تولید محصولات نازایی مثل کاتتر آی یو آی و نیدل پانکچر سعی بر رفع مشکلات باروری در بانوان کشور دارد.
آیا برداشتن رحم آندومتریوز درمان می شود؟
در بخش قبل اشاره کردیم که برداشتن رحم قطعی ترین روش برای درمان این عارضه محسوب می شود. اما انتخاب این روش ارتباط مستقیمی به شدت بیماری، سن بیمار و …. دارد. اگر تخمدان برداشته شود قدرت باروری خانم ها به شدت تحت تاثیر قرار خواهد گرفت و ممکن است یائسه شوند. به همین دلیل پزشک متخصص در ابتدا دارو درمانی را انتخاب می کند و در صورتی که این روش جواب نداد به سراغ سایر روش ها می رود و در نهایت برداشتن رحم یا تخمدان را پیشنهاد می کند.
بهترین دارو برای درمان اندومتریوز
- داروهای غیر استروئیدی و ضد التهاب مانند دیکلوفناک، ناپروکسن و ایبوپروفن
- کنتراسپتیوها
- پروژستین
- گنادوتروپین-رلیزین
- سپترولین و فلوتامید
- visanne
تمام داروهایی که به آن ها اشاره کردیم از نوع قرص هستند. توجه داشته باشید که هیچکدام از قرص ها به تنهایی مورد استفاده قرار نمی گیرند. بلکه پزشک متخصص آن ها را مکمل یکدیگر می داند. علاوه بر قرص، شاهد استفاده از انواع آمپول برای درمان اندومتریوز نیز می باشیم که در ادامه به آن ها اشاره کرده ایم:
- زولادکس
- دیفرلین
- واریوپپتیل
و در نهایت می توان به شیمی درمانی اشاره کرد. این روش برای مراحل بسیار پیشرفته این عارضه توصیه می شود و اگر یک فرد در مراحل اولیه به سر می برد هیچ نیازی به شیمی درمانی نخواهد داشت. مگر آنکه نشانه های خاص سرطان رحم در او مشاهده شود.