نقش طراحی کاتتر در کاهش آسیب به اندومتر

انتقال جنین (Embryo Transfer) آخرین مرحله از فرآیند IVF/ICSI و یکی از حساس‌ترین مراحل از نظر تکنیکی است. حتی زمانی که کیفیت جنین، شرایط آزمایشگاه و آماده‌سازی اندومتر در وضعیت مطلوب قرار دارند، اجرای نامناسب انتقال می‌تواند با ایجاد تروما، خونریزی، انقباضات رحمی یا دشوار شدن عبور کاتتر، بر نتیجه درمان اثر بگذارد.

در این میان، کاتتر انتقال جنین یکی از اجزای مهم فرآیند است. طراحی مناسب کاتتر باید امکان عبور کنترل‌شده از کانال سرویکس، ورود کم‌تروما به حفره رحم، قرارگیری دقیق در موقعیت موردنظر و خروج قابل‌اعتماد جنین را فراهم کند.

شواهد علمی نشان می‌دهند که استفاده از کاتترهای نرم (Soft Catheters) در بسیاری از شرایط با نتایج بالینی مطلوب‌تری نسبت به کاتترهای سخت همراه است؛ با این حال، «نرم‌تر بودن» به‌تنهایی معیار کافی برای انتخاب یک کاتتر نیست. طراحی نوک کاتتر، انعطاف‌پذیری، قابلیت کنترل، قطر، هندسه، دیدپذیری تحت سونوگرافی و عملکرد آن در عبور از سرویکس نیز اهمیت دارند.

 

چرا کاهش آسیب به اندومتر در زمان انتقال جنین اهمیت دارد؟

هدف از Embryo Transfer صرفاً رساندن جنین به داخل رحم نیست؛ بلکه باید این کار با حداقل اختلال در محیط ظریف حفره رحم انجام شود.

تماس نامناسب کاتتر با اندومتر می‌تواند باعث ایجاد خراش، خونریزی یا تحریک بافتی شود. از طرف دیگر، انتقال دشوار ممکن است نیازمند تلاش‌های مکرر برای عبور از سرویکس یا استفاده از ابزارهای کمکی باشد.

مطالعات نشان داده‌اند که انتقال دشوار جنین با کاهش شانس بارداری بالینی همراه است. در یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز شامل ۱۵ مطالعه، انتقال دشوار با کاهش معنی‌دار نرخ بارداری بالینی همراه بود؛ OR برابر با 0.70 گزارش شد.

بنابراین، طراحی کاتتر باید بخشی از یک استراتژی کلی برای دستیابی به «Atraumatic Embryo Transfer» یا انتقال جنین با حداقل تروما در نظر گرفته شود.

 

کاتتر چگونه می‌تواند باعث آسیب به اندومتر شود؟

آسیب به اندومتر الزاماً ناشی از یک برخورد شدید یا واضح نیست. مجموعه‌ای از عوامل مکانیکی در طراحی و استفاده از کاتتر می‌توانند در ایجاد تروما نقش داشته باشند.

مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

۱. سختی بیش از حد کاتتر

کاتتر باید به اندازه کافی استحکام داشته باشد تا پزشک بتواند آن را کنترل کند، اما در عین حال نباید به‌گونه‌ای سفت باشد که در مواجهه با آناتومی رحم، فشار زیادی به سرویکس یا دیواره رحم وارد کند.

کاتترهای نرم معمولاً امکان سازگاری بهتری با مسیر سرویکال و حفره رحم دارند. یک متاآنالیز از کارآزمایی‌های تصادفی‌شده نشان داد که کاتترهای نرم در مقایسه با کاتترهای سخت با افزایش شانس بارداری بالینی همراه بوده‌اند؛ در تحلیل RCTهای واقعی، OR برابر با 1.49 گزارش شد.

در یک متاآنالیز جامع‌تر که ۱۸۸ کارآزمایی تصادفی‌شده را بررسی کرد نیز استفاده از کاتتر نرم در مقایسه با کاتتر سخت با افزایش نرخ بارداری بالینی همراه بود (RR=1.122).

البته این نتایج نباید به این معنا تفسیر شوند که هر کاتتر نرم الزاماً عملکرد بهتری دارد. عملکرد واقعی حاصل تعامل طراحی کاتتر، مهارت اپراتور، آناتومی بیمار و تکنیک انتقال است.

۲. طراحی نوک کاتتر

نوک کاتتر اولین بخش از کاتتر است که در مسیر ورود به حفره رحم با بافت‌ها و ساختارهای داخل رحم مواجه می‌شود.

یک نوک مناسب باید تا حد امکان:

• سطح تماس و اصطکاک غیرضروری را کاهش دهد؛
• امکان حرکت کنترل‌شده را فراهم کند؛
• احتمال گیرکردن یا انحراف در حین عبور را کاهش دهد؛
• در برابر تغییر مسیر رحم انعطاف‌پذیری مناسبی داشته باشد؛
• و امکان قرارگیری دقیق در محل موردنظر را فراهم کند.

اهمیت این موضوع به‌ویژه در انتقال‌های دشوار بیشتر می‌شود.

در یک مطالعه هیستروسکوپیک روی انتقال‌های دشوار، تفاوت‌هایی در میزان اختلال سطح اندومتر ناشی از انواع کاتتر مشاهده شد. برخی طراحی‌ها موجب ایجاد شیار خطی یا خونریزی نقطه‌ای شده بودند، در حالی که یک کاتتر نرم‌تر کمترین میزان تروما را در آن مطالعه نشان داد.

این یافته اهمیت طراحی فیزیکی کاتتر را نشان می‌دهد، هرچند نباید نتایج یک مطالعه مشاهده‌ای کوچک را به همه انواع کاتتر تعمیم داد.

۳. انعطاف‌پذیری در برابر قابلیت کنترل؛ یک تعادل مهندسی

یکی از چالش‌های مهم در طراحی کاتتر انتقال جنین، ایجاد تعادل میان Flexibility و Pushability است.

کاتتر بیش از حد نرم ممکن است هنگام عبور از مسیر سرویکال یا در مواجهه با یک کانال پرپیچ‌وخم، کنترل‌پذیری کافی نداشته باشد.

از طرف دیگر، کاتتر بیش از حد سفت می‌تواند فشار بیشتری به سرویکس و حفره رحم وارد کند.

بنابراین، طراحی ایده‌آل الزاماً «حداکثر نرمی» نیست؛ بلکه باید ترکیبی از انعطاف‌پذیری نوک، استحکام بدنه و قابلیت کنترل توسط پزشک ایجاد کند.

این موضوع به‌خصوص در بیمارانی که سابقه انتقال دشوار، تنگی سرویکس، زاویه شدید سرویکواوتِرین یا مداخلات قبلی رحمی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

۴. اهمیت کاهش نیاز به دستکاری‌های تکراری

یکی از اهداف مهم طراحی کاتتر، کاهش احتمال نیاز به تلاش‌های متعدد برای عبور از مسیر سرویکال است.

هر بار ورود و خروج یا اصلاح مسیر کاتتر می‌تواند احتمال تماس ناخواسته با بافت و ایجاد خونریزی را افزایش دهد.

یک مطالعه تصادفی‌شده که دو کاتتر انتقال جنین را مقایسه کرد، تفاوت معنی‌داری در نرخ بارداری و تولد زنده مشاهده نکرد؛ اما یکی از کاتترها به‌طور قابل‌توجهی بیشتر به تعویض به علت مشکل در ورود نیاز داشت.

این نکته از نظر بالینی مهم است: عملکرد یک کاتتر را نباید فقط با Pregnancy Rate سنجید. سهولت ورود، تعداد تلاش‌ها، نیاز به تعویض کاتتر و میزان خون یا ترشحات روی کاتتر نیز می‌توانند شاخص‌های مهمی برای ارزیابی عملکرد آن باشند.

۵. وجود خون روی کاتتر؛ یک شاخص قابل توجه

وجود خون روی کاتتر پس از انتقال می‌تواند نشانه‌ای از تروما در مسیر انتقال باشد.

در یک کارآزمایی تصادفی‌شده که کاتتر نرم‌تر را با نوع کلاسیک مقایسه کرد، وجود خون در بررسی کاتتر پس از انتقال در گروه کاتتر Ultrasoft کمتر بود؛ همچنین استفاده از تنکولوم و هیسترومتر نیز در این گروه کمتر گزارش شد.

البته مشاهده خون به‌تنهایی نمی‌تواند علت کاهش یا افزایش موفقیت درمان را مشخص کند، اما در کنار سایر شاخص‌های تکنیکی می‌تواند برای ارزیابی کیفیت فرآیند ET مفید باشد.

به همین دلیل، ثبت وجود خون، دشواری انتقال، نوع کاتتر و سایر جزئیات تکنیکی در پرونده بیمار می‌تواند به Quality Control مرکز کمک کند.

۶. کاتتر مناسب در انتقال دشوار چه ویژگی‌هایی دارد؟

در انتقال‌های دشوار، انتخاب کاتتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، ویژگی‌هایی مانند انعطاف‌پذیری مناسب، قابلیت هدایت، کنترل‌پذیری و طراحی نوک می‌توانند در عبور ایمن‌تر از کانال سرویکال مؤثر باشند.

با این حال، راهکار مناسب برای انتقال دشوار همیشه تغییر کاتتر نیست. ارزیابی آناتومی، Trial Transfer در موارد منتخب، اصلاح عوامل زمینه‌ای و استفاده صحیح از هدایت سونوگرافیک نیز اهمیت دارند.

راهنمای ASRM بر اجرای انتقال با تکنیک مناسب و توجه به عوامل مؤثر بر موفقیت تأکید دارد.

همچنین شواهد حاصل از مرورهای سیستماتیک نشان می‌دهد که هدایت سونوگرافیک در مقایسه با روش Touch می‌تواند نرخ بارداری بالینی را افزایش دهد و به کاهش مشکلات تکنیکی انتقال کمک کند.

بنابراین، کاتتر و تکنیک استفاده از آن باید به‌عنوان یک سیستم یکپارچه دیده شوند، نه دو عامل مستقل.

۷. آیا هر کاتتر نرم الزاماً نتیجه بهتری دارد؟

خیر.

این نکته برای انتخاب تجهیزات در مراکز ناباروری اهمیت زیادی دارد.

اگرچه شواهد کلی به نفع کاتترهای نرم است، مطالعات مقایسه‌ای بین برخی کاتترهای مدرن و نرم تفاوت معنی‌داری در نرخ بارداری یا تولد زنده پیدا نکرده‌اند.

برای مثال، یک کارآزمایی تصادفی‌شده بین دو کاتتر نرم و مدرن تفاوت معنی‌داری در Pregnancy Rate مشاهده نکرد.

همچنین ESHRE در توصیه‌های Good Practice خود اشاره می‌کند که شواهد کافی برای برتری یک نوع خاص از نظر نرمی یا جنس کاتتر وجود ندارد.

بنابراین، انتخاب کاتتر نباید صرفاً براساس عبارت‌هایی مانند «Ultra-soft» یا «Soft Tip» انجام شود.

معیارهای مهم‌تر شامل عملکرد واقعی محصول، کیفیت ساخت، یکنواختی تولید، کنترل‌پذیری، سهولت استفاده، سازگاری با تکنیک مرکز و نتایج قابل پایش در محیط بالینی هستند.

۸. طراحی کاتتر و کاهش تروما؛ چه ویژگی‌هایی را باید بررسی کرد؟

برای مراکز درمان ناباروری که قصد ارزیابی یا انتخاب کاتتر انتقال جنین دارند، می‌توان مجموعه‌ای از شاخص‌های کاربردی را در نظر گرفت:

ویژگی طراحی	اهمیت بالینی
نوک نرم و atraumatic	کاهش احتمال آسیب مکانیکی
انعطاف‌پذیری مناسب	سازگاری بهتر با مسیر سرویکال و رحم
استحکام کافی بدنه	کنترل بهتر کاتتر توسط پزشک
قابلیت هدایت تحت سونوگرافی	افزایش دقت قرارگیری
قطر و ابعاد مناسب	کاهش مقاومت و دستکاری غیرضروری
انتقال قابل‌اعتماد جنین	کاهش احتمال باقی‌ماندن جنین در کاتتر
طراحی مناسب برای انتقال دشوار	کاهش نیاز به تلاش‌های تکراری
کیفیت ساخت یکنواخت	ایجاد عملکرد قابل پیش‌بینی در هر بار استفاده

در یک مرکز ناباروری، این شاخص‌ها می‌توانند بخشی از فرآیند ارزیابی و انتخاب تجهیزات مصرفی باشند.

۹. نقش سونوگرافی در کنار طراحی کاتتر

کاتتر مناسب بدون تکنیک مناسب نمی‌تواند تمام مشکلات انتقال را حل کند.

استفاده از هدایت سونوگرافیک می‌تواند امکان مشاهده مسیر کاتتر و محل قرارگیری آن را فراهم کند و به پزشک اجازه دهد حرکت کاتتر را با دقت بیشتری کنترل کند.

شواهد حاصل از یک مرور سیستماتیک بزرگ نشان داده است که انتقال تحت هدایت سونوگرافی در مقایسه با روش Clinical Touch با افزایش نرخ بارداری بالینی همراه است.

از این منظر، می‌توان کیفیت ET را حاصل تعامل چند عامل دانست:

کاتتر مناسب + اپراتور آموزش‌دیده + تکنیک استاندارد + هدایت مناسب + کنترل کیفیت مستمر

هیچ‌کدام از این عوامل به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت درمان نیستند.

۱۰. آیا «آسیب اندومتر» همیشه بد است؟

باید میان دو مفهوم کاملاً متفاوت تمایز قائل شد:

Trauma ناخواسته حین انتقال جنین و Endometrial Injury عمدی یا Endometrial Scratch.

هدف در زمان انتقال جنین، حداقل‌کردن تروما و دستکاری غیرضروری اندومتر است.

Endometrial Scratch یک مداخله درمانی جداگانه است که در آن عمداً به اندومتر آسیب کنترل‌شده وارد می‌شود و موضوعی متفاوت از آسیب تصادفی ناشی از کاتتر انتقال است.

شواهد مربوط به Endometrial Scratch نیز یکدست نیست. در توصیه‌های ESHRE درباره Recurrent Implantation Failure، انجام روتین Endometrial Injury توصیه نشده است.

همچنین یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز جدیدتر از Cochrane که مطالعات را تا دسامبر ۲۰۲۵ بررسی کرده، نشان داده است که اثر Endometrial Injury بر Live Birth همچنان قطعی نیست و شواهد با کیفیت متوسط با عدم اثر یا احتمال بهبود محدود سازگار است.

بنابراین، نباید مفهوم «آسیب عمدی اندومتر» را با «تروما ناخواسته هنگام انتقال جنین» یکسان در نظر گرفت.

۱۱. یک چک‌لیست کاربردی برای مراکز درمان ناباروری

برای ارزیابی عملکرد کاتتر انتقال جنین در یک مرکز، می‌توان این موارد را به‌صورت دوره‌ای پایش کرد:

۱. درصد انتقال‌های آسان و دشوار

۲. تعداد تلاش‌های لازم برای عبور کاتتر

۳. دفعات نیاز به تعویض کاتتر

۴. وجود خون روی کاتتر پس از انتقال

۵. نیاز به استفاده از ابزارهای کمکی

۶. میزان موفقیت انتقال جنین بدون دستکاری اضافی

۷. موارد باقی‌ماندن جنین در کاتتر

۸. کیفیت مشاهده کاتتر تحت سونوگرافی

۹. رضایت و سهولت استفاده از دید پزشکان

۱۰. مقایسه شاخص‌های عملکردی کاتتر در طول زمان

۱۱. بررسی ارتباط شاخص‌های تکنیکی با Clinical Pregnancy Rate و Live Birth Rate، با در نظر گرفتن عوامل مخدوش‌کننده

ثبت این داده‌ها می‌تواند مرکز را از تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس قیمت یا ادعاهای بازاریابی دور کرده و به سمت انتخاب مبتنی بر عملکرد واقعی هدایت کند.

 

طراحی کاتتر؛ یک مؤلفه کوچک با اهمیت بالینی قابل توجه

انتقال جنین از نظر ظاهری یک اقدام کوتاه و ساده است، اما کیفیت اجرای آن می‌تواند تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فنی قرار گیرد.

شواهد موجود از مزیت کلی کاتترهای نرم و تکنیک‌های atraumatic حمایت می‌کنند، اما شواهد برای برتری یک طراحی خاص نسبت به تمام گزینه‌های دیگر قطعی نیست.

از دیدگاه بالینی، هدف اصلی طراحی کاتتر باید ایجاد تعادل میان نرمی، انعطاف‌پذیری، کنترل‌پذیری، قابلیت هدایت و انتقال قابل‌اعتماد جنین باشد.

برای مراکز درمان ناباروری، بهترین انتخاب لزوماً کاتتری نیست که فقط «نرم‌ترین» باشد؛ بلکه کاتتری است که بتواند در کنار تکنیک استاندارد پزشک، انتقالی دقیق، قابل‌کنترل و با حداقل دستکاری و تروما ایجاد کند.

به همین دلیل، ارزیابی کاتتر انتقال جنین بهتر است بر مبنای مجموعه‌ای از شاخص‌های بالینی و فنی انجام شود، نه یک ویژگی منفرد.

 

جمع‌بندی

کاهش آسیب به اندومتر در Embryo Transfer یک هدف مهم در بهینه‌سازی فرآیند IVF است. طراحی کاتتر می‌تواند از طریق کاهش مقاومت، بهبود کنترل، سازگاری بهتر با مسیر سرویکال و کاهش نیاز به دستکاری‌های تکراری، به اجرای یک انتقال atraumatic کمک کند.

مطالعات متعدد، از جمله متاآنالیزهای RCT، به نتایج مطلوب‌تر کاتترهای نرم در مقایسه با کاتترهای سخت اشاره کرده‌اند؛ با این حال، تفاوت میان کاتترهای مدرن و نرم لزوماً به تفاوت معنی‌دار در Live Birth یا Pregnancy Rate منجر نمی‌شود.

بنابراین، از نگاه یک مرکز ناباروری، انتخاب کاتتر باید بخشی از یک برنامه جامع Quality Control در فرآیند انتقال جنین باشد؛ برنامه‌ای که طراحی و کیفیت کاتتر، مهارت اپراتور، سونوگرافی، استانداردسازی فرآیند و پایش نتایج بالینی را همزمان در نظر می‌گیرد.

 

 

منابع علمی

1. D’Angelo A, Panayotidis C, Alteri A, et al. Evidence and consensus on technical aspects of embryo transfer. Human Reproduction Open. 2022;2022(4):hoac038.
2. Buckett WM. A meta-analysis of embryo transfer techniques and comparisons of different embryo transfer catheters. Human Reproduction. 2006. [Systematic review and meta-analysis of soft versus firm catheters].
3. Craciunas L, et al. Interventions to optimize embryo transfer in women undergoing assisted conception: a comprehensive systematic review and meta-analyses. Human Reproduction Update. 2022.
4. Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Performing the embryo transfer: a guideline. Fertility and Sterility. 2017;107(4):882–896.
5. Ressler IB, Pakrashi T, Sroga J, et al. Effects of embryo transfer catheters on the endometrial surface noted at hysteroscopy. Journal of Minimally Invasive Gynecology. 2013;20(3):381–385.
6. Saldeen P, Abou-Setta AM, Bergh T, Sundström P, Holte J. A prospective randomized controlled trial comparing two embryo transfer catheters in an ART program. Fertility and Sterility. 2008;90(3):599–603.
7. McIlveen M, Lok FD, Pritchard J, Lashen H. Modern embryo transfer catheters and pregnancy outcome: a prospective randomized trial. Fertility and Sterility. 2005;84(4):996–1000.
8. McDonald J, Norman RJ. A randomized controlled trial of a soft double lumen embryo transfer catheter versus a firm single lumen catheter: significant improvements in pregnancy rates. Human Reproduction. 2002;17(6):1502–1506.
9. Cochrane Gynaecology and Fertility Group. Endometrial injury in women undergoing in vitro fertilisation (IVF). Updated review, 2026.
10. ESHRE. Good practice recommendations on recurrent implantation failure. Human Reproduction Open. 2023.
11. Li T-C, et al. Embryo transfer techniques. Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology. 2019.
12. Yamaji N, et al. Techniques for preparation prior to embryo transfer. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2026.
13. Recent review: Technical aspects of embryo transfer: a literature review. 2025.