رحم اجاره‌ای یعنی چه؟ تعریف ساده و روان

اگر با چالش‌هایی در زمینه بارداری روبرو هستید و یا از باردار شدن نگرانید یا به تغییراتی که بعد از بارداری در بدن شما ایجاد می‌شود، فکر می‌کنید، نگران نباشید! می‌توانید از رحم اجاره‌ای بهره ببرید. رحم اجاره‌ای یکی از گزینه‌ها برای زنانی است که با مشکل باروری مواجه‌اند یا نمی‌خواهند باردار شوند. در این روش، با پرداخت هزینه‌ای قراردادی، از زن دیگر برای پرورش نوزاد کمک می‌گیرند. در ادامه، به تعریف رحم اجاره ای، سایت های رحم اجاره ای، عوارض و حکم شرعی آن می پردازیم. با ما همراه باشید.

در فرآیند رحم اجاره‌ای یک زن با توافق قبلی و بصورت موقت، جنینی که از طریق لقاح مصنوعی ایجاد شده است را در بدن خود حمل می‌کند. در این پروسه، زن حامل به‌عنوان “مادر جایگزین” شناخته می‌شود و پس از زایمان، مسئولیت‌های قانونی و والدینی به والدین بیولوژیکی واگذار می‌شود. این روش معمولاً برای زوج‌هایی که به دلیل مشکلات پزشکی یا ژنتیکی قادر به بارداری نیستند، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

رحم اجاره ای چیست؟

رحم اجاره‌ای به فرآیندی اطلاق می‌شود که در آن یک زن با رضایت و توافق قبلی، جنین یک زوج دیگر را در رحم خود حمل می‌کند. این روش معمولاً در مواردی به کار گرفته می‌شود که زن اصلی به دلایل پزشکی یا فیزیکی قادر به بارداری یا نگهداری جنین نیست. در این فرآیند، تخمک و اسپرم می‌توانند از زوجین یا از طریق اهداکننده تأمین شوند. به زنی که بارداری را بر عهده می‌گیرد، «مادر جایگزین» یا «زن حامل» گفته می‌شود.

کیا از رحم اجاره ای استفاده کردند؟

روش رحم اجاره ای برای زوج‌هایی که به دلیل مشکلات پزشکی یا نازایی امکان فرزندآوری ندارند، بکار برده می سود. همچنین، افرادی که به دلایل اجتماعی یا اقتصادی قادر به بارداری نیستند، می‌توانند با استفاده از این روش، به آرزوی والد شدن دست یابند. بارداری از طریق رحم اجاره‌ای با توصیه پزشکان متخصص نازایی به زنانی که شرایط خاصی دارند، پیشنهاد می‌شود. این شرایط شامل موارد زیر است:

• زنانی که قصد باردار شدن در سنین بالا را دارند (۴۸ سال و بالاتر).
• خانم‌هایی که دارای رحم هستند، اما با مشکلاتی نظیر ناهنجاری‌های رحمی، چسبندگی‌های شدید یا ضخامت کم اندومتر مواجه‌اند.
• زنانی که رحم ندارند.
• زنانی که با وجود انتقال جنین‌های با کیفیت، چندین بار در فرآیند IVF ناموفق بوده‌اند.
• زنانی که به دلایل پزشکی، بارداری برای سلامتی آن‌ها خطرناک است از جمله به دلیل داشتن فشار خون بالا یا بیماری‌های قلبی.
• زنانی که به دلیل چسبندگی‌های شدید لگنی مانند اندومتریوز یا جراحی‌های مکرر، باردار شدن برای آنها با مشکلاتی همراه است.
• در مواردی که سقط جنین مکرر برای زن اتفاق افتاده است.

آیا برای رحم اجاره ای صیغه لازم است؟

یکی از پرسش‌های متداول در زمینه رحم اجاره‌ای، مسئله لزوم انعقاد عقد موقت (صیغه) میان مرد و زنِ حامل است. غالب فقهای شیعه بر این باورند که در صورتی که فرآیند باروری به‌صورت غیرمستقیم و از طریق لقاح آزمایشگاهی (IVF) انجام شود و هیچ‌گونه تماس فیزیکی میان طرفین برقرار نباشد، نیازی به صیغه وجود ندارد. با این حال، توصیه می‌شود که افراد پیش از اقدام، نظر مرجع تقلید خود را جویا شوند.

معرفی سایت های رحم اجاره ای

سایت های رحم اجاره‌ای یک بستر نوین است به جهت ارتباط میان زوج‌های نابارور و زنانی که تمایل به ارائه رحم اجاره ای دارند را آسان می‌سازد. با توجه به افزایش تقاضا در جامعه به جهت روش‌های نوین باروری، این ‌سایت‌ها با هدف افزایش شفافیت و اعتماد به عنوان یک گزینه قانونی و عملی برای یاری رساندن به والدین ناامید شناخته می‌شوند. از سایت های معتبر در این زمینه می توان به سایت انجمن اینترنتی رحم اجاره ای به نشانی irrahem.ir اشاره کرد که از سال 1396 فعالیت خود بصورت قانونی با هدف کمک کردن به زوج هایی که جویای رحم اجاره ای هستند و همچنین حذف دلال و واسط شروع کرده است.

تنها با رعایت کردن اصولی که در این سایت آمده است، هر فردی می تواند در کمترین زمان ممکن و بدون مشکل چه در زمینه اجاره کردن و چه اجاره دادن، از طریق این سایت به هدف خود برسد. این سایت شامل لیست جویندگان رحم و لیست اجاره دهنده های رحم هستند که متقضیان هر دو لیست، وضعیت و دلایل درخواست خود به همراه شماره تماس و استان سکونت را شرح می دهند و در سایت بصورت آیکون مشاهده آگهی قابل مشاهده و قابل دسترسی است.

لازم به ذکر است که نکات بسیار مهمی وجود دارد که می بایست به جهت جلوگیری از هر پیش آمد ناگواری در زمینه خرید و یا فروش رحم اجاره ای و برقراری ارتباط با مادر جایگزین یا زوجین بدانید:

• پس از یافتن و به توافق رسیدن جویای رحم و یا اجاره دهنده مورد نظر خود، مستقیم با فرد مورد نظر به انجمن بیماران کلیوی شهر خود مراجعه کنید .
• از پرداخت هرگونه مبلغی به شکل مستقیم خودداری کنید . هدیه رحم اجاره ای به حساب انجمن بیماران کلیوی شهر شما واریز می شود و پس از انجام اهدا به حساب اهدا کننده پرداخت می گردد
• تعدادی از افراد سودجو به بهانه فروش رحم اجاره ای شما با قیمت های باورنکردنی از شما تقاضای دریافت مبالغ چندصد هزار تومانی را برای انجام آزمایشات می کنند که این افراد کلاه بردار هستند. دقت داشته باشید تمام آزمایشات مورد نیاز از طریق انجمن بیماران کلیوی شهر شما انجام و پیگیری می شود و هیچ آزمایش از راه دوری وجود خارجی ندارد.
• برخی کلاهبرداران به بهانه فروش رحم اجاره ای شما در کشورهای همسایه از شما تقاضای پرداخت هزینه می کنند، و باز هم این افراد کلاه بردار هستند.

آیا از عوارض و خطرات احتمالی رحم اجاره ای آگاه هستید؟

رحم اجاره‌ای یک گزینه برای زوج‌های نازا است، اما با چالش‌ها و مشکلات خاص خود همراه است. این نوع بارداری نیز مانند بارداری‌های دیگر ممکن است با مشکلاتی چون سقط جنین و زایمان زودرس روبرو شود. همچنین، احتمال ابتلا به دیابت بارداری، زایمان به روش سزارین و فشار خون بالا در زنان اجاره‌دهنده رحم بیشتر است. آسیب به اندام‌های تناسلی نیز یکی دیگر از نگرانی‌هاست. از سوی دیگر، یک زوج ممکن است متوجه شوند که در آینده فرزندانشان دوقلو، سه‌قلو یا بیشتر خواهند بود. این موضوع می‌تواند در بارداری به روش رحم اجاره‌ای نیز برای شخصی که رحم را اجاره داده، پیش بیاید. این مسئله می‌تواند یکی از معایب و چالش‌های رحم اجاره‌ای به شمار برود.

 از دیگر مشکلات و خطرات رحم اجاره ای می توان به زایمان زودرس، وزن کم نوزاد در هنگام تولد، جدا شدن جفت جنین، حاملگی خارج از رحم و احتمال سزارین در موارد چند قلو بودن اشاره کرد.

همچنین این فرآیند نه تنها می‌تواند به تنش‌های عاطفی و روانی برای طرفین منجر شود، بلکه ممکن است سؤالات اخلاقی و قانونی پیچیده‌ای را نیز ایجاد کند. احساساتی چون وابستگی، حس مالکیت و تأثیرات بر روابط خانوادگی ممکن است در این مسیر به وجود بیایند. علاوه بر این، سلامت جسمی و روحی زن حامل نیز باید مورد توجه قرار گیرد، چرا که بارداری و زایمان می‌تواند عوارضی را برای او به همراه داشته باشد. در نتیجه، این پدیده نیازمند بررسی‌های عمیق و مشاوره‌های دقیق به منظور کاهش آسیب‌ها و تضمین رفاه همه افراد درگیر است.

بررسی رحم اجاره ای از نظر قانون

در بسیاری از کشورها، قوانین مربوط به رحم اجاره‌ای در حال تغییر هستند. برخی دولت‌ها این فرآیند را به‌طور کامل قانونی کرده‌اند و بر آن نظارت دارند. در حالی که دیگر کشورها آن را محدود یا حتی ممنوع کرده‌اند. این تفاوت‌ها ناشی از عوامل فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی است و تأثیر زیادی بر زندگی افراد و خانواده‌ها دارد.

در ایران، قانونی خاص برای رحم اجاره‌ای وجود ندارد. اما می‌توان از مفاد قانون اهدای جنین، که در سال ۱۳۸۳ به تأیید شورای نگهبان رسیده است، برای تعیین قوانین مربوط به رحم اجاره‌ای استفاده کرد. در ادامه به این موارد خواهیم پرداخت:

1- برای انجام فرایند اجاره رحم، رضایت هر دو زن و شوهر ضروری است. پس از دریافت این رضایت، زوجین باید درخواست خود را به دادگاه ارائه دهند. اگر والدین شرایط لازم را داشته باشند، قاضی درخواست را تأیید می‌کند و تنها در این صورت امکان اجاره رحم وجود دارد.

2- فردی که رحم خود را اجاره می‌دهد، هیچ حق ادعایی در مورد سرپرستی نوزاد ندارد و باید قبل از هر اقدامی قراردادهای لازم را امضا کند. همچنین، زن اجاره‌دهنده باید ضمانت‌نامه‌ای مبنی بر عدم سقط جنین، در دسترس بودن در دوران بارداری، رعایت نکات بهداشتی و تحویل به‌موقع نوزاد را امضا نماید.

3- زوجین باید گواهی پزشکی مبنی بر ناباروری دریافت کنند و این گواهی باید مورد تأیید دادگاه باشد. پس از آن، می‌توانند به کلینیک‌های مجاز مراجعه کنند. برای این کار، لازم است که رضایت‌نامه کتبی والدین و مادر جایگزین به کلینیک ارائه شود. سپس، کلینیک‌ها با رعایت قوانین شرعی، فرایند لقاح مصنوعی و انتقال جنین به رحم مادر جایگزین را انجام می‌دهند.

4- اگر مشکل حقوقی پیش بیاید، حل آن می‌تواند دشوار باشد. در این مواقع، داشتن یک قرارداد صحیح و اصولی بسیار کمک‌کننده است. قانون ۱۰ مدنی نیز می‌تواند به اعتبار قرارداد شما بیفزاید و تنظیم آن را آسان‌تر کند.

5- فرایند اجاره رحم نیازمند رضایت زوجین و تأیید دادگاه است. زن اجاره‌دهنده حق سرپرستی نوزاد را ندارد و قراردادهای لازم باید امضا شود. زوجین باید گواهی ناباروری داشته باشند و با ارائه رضایت‌نامه به کلینیک‌های مجاز، فرایند لقاح را آغاز کنند. قرارداد معتبر در حل مشکلات حقوقی کمک‌کننده است.

حکم رحم اجاره‌ای برای زن شوهردار چیست؟

در شرایطی که زنی که قصد دارد رحم خود را جهت بارداری جایگزین در اختیار قرار دهد، خود متأهل باشد، موضوع از منظر فقهی با پیچیدگی بیشتری همراه است. برخی مراجع تقلید، انجام این کار را تنها با رضایت صریح و کتبی همسر جایز می‌دانند. در مقابل، گروهی دیگر از مراجع حتی با وجود رضایت شوهر نیز این عمل را جایز نمی‌دانند، چرا که ممکن است شبهات فقهی در خصوص نسب، محرمیت یا مسائل اخلاقی پدید آید. بنابراین توصیه می‌شود فرد پیش از هرگونه اقدام، با مراجعه به مرجع تقلید خود استفتاء انجام دهد و در صورت نیاز، رضایت رسمی همسر را نیز اخذ نماید.

رحم اجاره‌ای از نظر شرعی؛ حکم اسلامی چیست؟

نظرات فقهای شیعه در خصوص حکم شرعی رحم اجاره‌ای یکسان نیست. برخی آن را با رعایت کامل موازین شرعی، از جمله عدم وجود تماس فیزیکی و استفاده از اسپرم و تخمک زوجین قانونی، جایز می‌دانند. در مقابل، برخی دیگر به دلیل بروز اشکالاتی در مسائل مربوط به نسب، ارث و محرمیت، این روش را جایز نمی‌دانند. بنابراین تشخیص حکم شرعی برای هر فرد، وابسته به نظر مرجع تقلید وی است و باید به‌طور خاص استفتاء شود.

حکم رحم اجاره ای چیه؟

از منظر حقوقی، حکم رحم اجاره‌ای بسته به قوانین هر کشور می‌تواند متفاوت باشد. برخی کشورها این عمل را به رسمیت شناخته و چارچوب‌های قانونی برای آن تعیین کرده‌اند، در حالی که در دیگر نقاط، این موضوع ممکن است با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی مواجه شود. حال سوال پیش می آید که در ایران حکم شرعی رحم اجاره ای چیست؟

رحم اجاره‌ای یا همان “اجاره‌ رحم” یکی از موضوعات مهم و مورد بحث در فقه اسلامی به شمار می‌آید. نظر علما و فقها درباره این عمل متفاوت است و به عوامل مختلفی از جمله نیت و شرایط قرارداد بستگی دارد. برخی از فقها به دلایل اخلاقی و حفظ نسب، رحم اجاره‌ای را مجاز نمی‌دانند. در مقابل، گروهی دیگر با رعایت شرایط خاص، این عمل را جایز می‌دانند. فتوای برخی از مراجع تقلید درباره نوع خاصی از لقاح مصنوعی به صورت زیر می باشد:

• آیت الله سیستانی:

لقاح مصنوعی از زن و مرد شرعی و گذاردن آن در رحم زن دیگر برای باردار شدن فی حد نفسه اشکال ندارد.

• آیت الله سبحانی

هرگاه اسپرم زوج با تخمك زوجه تلقيح شود، اما پرورش جنين در رحم اجاره اى قرار گيرد، فرزند ياد شده از آنِ زوج و زوجه است كه از اسپرم و تخمك آنها متولد شده است، ولى نسبت به صاحب رحم اجاره اى احتياط شود، يعنى اين فرزند احتياطاً نمى تواند با صاحب رحم و فرزندان او ازدواج كند.

در صورتى كه صاحب رحم اجاره اى شوهر نداشته باشد، صاحب اسپرم وى را در مدت نگهدارى جنين عقد موقت كند و فرزندِ صاحب اسپرم و تخمك مى باشد و نسبت به صاحبِ رحم بايد احتياط كرد.

اگر زنی که با اسپرم شوهرش بارور شده و همسر قانونی او باشد، قرار دادن تخمک بارور شده در رحم زن اول اشکالی ندارد و فرزندی که از این طریق متولد می‌شود، برای زن صاحب رحم محرم است. زیرا فرزند شوهرش به حساب می‌آید. اما اگر آن زن همسر قانونی نباشد، این نوع باروری مجاز نیست.

• آیت الله مکارم شیرازی

تلقیح اسپرم و تخمک زن و شوهر شرعى در خارج از بدن و جایگزینى آن در رحم همان زن، ذاتاً اشکالى ندارد، ولى چون معمولاً مستلزم نظر و لمس حرام است، تنها در صورت ضرورت جایز مى باشد و در هر حال فرزند مذکور حلال زاده است.

تزريق نطفه مرد اجنبى به زن اجنبى حرام است و بچه‌اى كه از تركيب اين دو نطفه متولّد مى‌شود، حكم فرزند نامشروع دارد. ولى اگر نطفه مردى را با نطفه همسر شرعى‌اش در خارج رحم تركيب كنند، و در رحم زن ديگرى پرورش يابد، فرزند مشروع و متعلّق به صاحبان نطفه است. ولى اين كار جز در موارد ضرورت، اشكال دارد.

• آیت الله صافی گلپایگانی:

چنانچه ملازم با حرام از قبیل لمس و نظر نباشد فی نفسه مانعی ندارد.

• آیت الله سیستانی:

قرار دادن نطفه مرد اجنبی در رحم زن اجنبیه فی نفسه جایز نیست، ولی حکم زنا را ندارد.

حکم رحم اجاره ای رهبر

مراجع تقلید متفاوت، نظریات گوناگونی درباره استفاده از رحم جایگزین دارند، بنابراین حکم شرعی بر اساس مرجع تقلید هر فرد متفاوت خواهد بود.  فتوای آیت الله خامنه ای رهبر معظم کشور عزیزمان درباره نوع خاصی از لقاح مصنوعی به صورت زیر می باشد:

• لقاح آزمایشگاهی در صورتی که اسپرم و تخمک از زن و شوهر شرعی باشد، فی‏نفسه اشکال ندارد ولی واجب است از مقدمات حرام مانند لمس و نظر اجتناب شود.
• بر فرض جواز، فرزندی که از این طریق به دنیا می‏آید، ملحق به زن و شوهری است که صاحب اسپرم و تخمک هستند.
• اگر نجات زندگی زناشویی متوقف بر آن باشد، عمل مذکور فی‌نفسه جايز است.

اما در روش بارورسازی زوج های نابارور از طریق تزریق اسپرم مرد به رحم زنی غیر از همسرش، فتوای مقام معظم رهبری آیت الله خامنه ای بدین گونه است:

• گاهی برخی از زوج‌ها به دلیل عدم تخمک‌گذاری در زن، که برای بارداری ضروری است، به جدایی می‌رسند. این مشکل ممکن است منجر به بروز مشکلات زناشویی و روحی نیز شود. در چنین مواقعی، استفاده از تخمک‌گذاری یک زن دیگر برای لقاح با نطفه شوهر و انتقال نطفه به رحم آن زن، از نظر علمی مجاز است.

سوالات پرتکرار درباره رحم اجاره‌ای

۱. آیا مادر جایگزین می‌تواند پس از زایمان از تحویل نوزاد خودداری کند؟
در صورتی که میان والدین اصلی و مادر جایگزین قرارداد رسمی و مکتوب وجود داشته باشد، وی موظف به تحویل نوزاد است. اما در صورت فقدان قرارداد یا عدم وضوح مفاد آن، ممکن است مشکلات حقوقی ایجاد شود. بنابراین وجود قرارداد رسمی و حقوقی ضروری است.

۲. آیا قرارداد رحم اجاره‌ای باید رسمی باشد؟
بله، توصیه می‌شود قرارداد رحم اجاره‌ای حتماً به‌صورت رسمی و با نظارت وکیل تنظیم شود. این امر موجب شفاف‌سازی حقوق و تعهدات طرفین و پیشگیری از بروز اختلافات آتی خواهد شد.

۳. آیا استفاده از اسپرم یا تخمک اهدایی شرعاً جایز است؟
پاسخ این سؤال به مرجع تقلید فرد بستگی دارد. برخی مراجع استفاده از اسپرم یا تخمک اهدایی را با شرایط خاص جایز می‌دانند، در حالی که برخی دیگر آن را شرعاً جایز نمی‌شمارند. لذا کسب نظر فقهی مرجع تقلید ضروری است.

۴. آیا رحم اجاره‌ای در ایران قانونی است؟
در حال حاضر، قانون مشخص و جامع در خصوص رحم اجاره‌ای در ایران وجود ندارد، اما این روش نیز ممنوع اعلام نشده است. برخی دادگاه‌ها بر اساس توافقات خصوصی میان طرفین رأی صادر می‌کنند. از این رو، تنظیم قرارداد شفاف و رسمی با راهنمایی مشاور حقوقی الزامی است.

۵. هزینه‌های معمول رحم اجاره‌ای چقدر است؟
هزینه‌ها بسته به شرایط طرفین و توافقات انجام‌شده متغیر است، اما معمولاً شامل هزینه‌های پزشکی، مراقبت‌های دوران بارداری، مبلغ پرداختی به مادر جایگزین و حق‌الزحمه وکیل می‌شود. در ایران این مبلغ معمولاً بین ۸۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان برآورد می‌شود.

سخن پایانی

در این مقاله سعی کردیم روش رحم اجاره ای را مورد بررسی قرار داده و به عوارض و حکم شرعی آن بپردازیم. رحم اجاره‌ای، با ترکیبی از امید و نگرانی، به زوج‌هایی که نمی‌توانند به‌طور طبیعی بچه‌دار شوند، کمک می‌کند تا به آرزوی فرزندآوری برسند. اما این فرایند با چالش‌هایی مانند حقوق مادران جایگزین، هزینه‌های پنهان و تأثیرات روحی و اجتماعی همراه است. برخی منتقدان معتقدند که این روش ممکن است به سوءاستفاده از زنان منجر شود و در مقابل، حامیان آن بر حق انتخاب و تصمیم‌گیری هر زن درباره خود تأکید دارند. همچنین، تجربیات شخصی و عاطفی والدین و مادران جایگزین می‌تواند ابعاد انسانی و احساسی این فرآیند را روشن‌تر کند.

در مجموع تیم بهراد رویش رویان با رویکرد مثبت به این اتفاق نگاه می کند و با تولید محصولات باروری مثل کاتتر iui قدمی در راستای این مهم برداشته است.